ساوالی حکیم تیلیم خان

برگرفته از کتاب "یادنامه حکیم تیلیم خان"-حاضیرلایان: اسدالله امیری- انتشارات نوید اسلام- قم- ۱۳۸۷

تنها شعر تيليم‌خان نيست که ريشه در هزاره‌هاي دور دارد، نام تيليم‌خان و نام طايفه‌ او آسقين و نام پدر او تيمور و همچنين نام پدر بزرگ او قاراخان همگي واژه‌هاي کهن ترکي هستند که پرداختن به آنها هم از باب مسائل تاريخي و زبانشناختي و هم از باب تفنن براي يک ترکي پژوه حائز اهميت است.

تيليم در لغت:

واِژة تيليم که اکنون از پهنه لغت ترکي تقريبا در حال رخت بربستن است و در نقاط معدودي بکار برده مي‌شود، درآثار مربوط به ترکي ميانه بسامد بسيار بالايي دارد. نگارنده به متن اصلي ديوان خواجه احمد يسوي يکي از آثار مهم چهارگانه يا کتب اربعه ترکي ميانه دسترسي ندارد، اما به سه اثر ديگر دسترسي دارد. در هر سه اثر نام تيليم بسامد بالا بلکه بسيار بالايي دارد. معناي لغوي تيليم به معناي: زياد، هميشگي، دائمي، بسيار، فراوان، کثير، بسيار زياد، و... آمده است. و تقريبا معادل واژه کوثر عربي است. اگر چه لغتنامه نويسان زبان عربي از جمله راغب اصفهاني معناي هميشگي را در مقابل لغت کوثر ننوشته‌اند اما چون در قرآن کريم مقابل واژه ابتر آمده است معناي هميشگي و لاينقطع از آن مستفاد مي‌شود.

الف: قوتادغو بيليغ: واژه تيليم در آن کتاب 66 بار به صورت تيليم، 6 بار به صورت تيليم‌بول، 2 بار به صورت تيليم‌ده و 3 بار به شکل تيليم‌رک و در مجموع 77 بار تکرار شده است که بسامد بالايي است.                                                           (Kutadgu Bilig III, 434)

ب: ديوان لغات الترک: در اين کتاب نيز 39 بار به در ميان مثلها و شعرها تکرار شده است.                                                            (Divanü Lügat-Türk dizini, 596-597)

ج: عتبه الحقايق: در اين کتاب نيز کلمه تيليم دو بار آمده است است. با توجه به حجم کم کتاب بسامد مناسبي محسوب مي‌شود.

ترجمه: سخن ياوه سرهاي بسياري را بر باد داد؛ برحذر باش بر کسي زخم زبان نزني.

واژه تيليم در اينجا به معناي "بسيار" آمده است. تيليم باشي ييدي: يعني سرهاي بسياري را خورد.

گفتني است که در هر سه متن فوق اين واِژه به صورت تئليم نوشته شده است. شايد همين هم موجب شد که مرحوم دکتر علي کمالي و پروفسور زهتابي اين واژه را به اين صورت بنويسند ليکن واژه‌هاي هر زباني به مرور زمان دچار تغيير آوايي و حتي حرفي مي‌شوند که بايد به اين مسئله گردن نهاد. براي مثال کلمه آل به معناي جن که امروزه در ترکيب آل آروادي کاربرد دارد در ديوان لغات الترک به صورت ييل آمده است. يا کلمه بالتا به معناي تبر در قوتادغو بيليغ به شکل بلتو نوشته شده است. طبيعي است که ما نمي‌توانيم واژه‌ها را مثل هزار سال پيش استعمال کنيم و مرجع استعمال هر واژه‌اي براي ما استعمال اهل لسان يا همان مردم کوچه و بازار است. چون واژه تيليم امروزه در قم، ساوه و حتي شبستر و تبريز به صورت تيليم استعمال مي‌شود لاجرم شکل تثبيت شده و مورد قبول اين واژه همين استعمال خواهد بود.

واژِه تيليم در اين روزگار

همانگونه که اشاره شد واژه تيليم‌ اکنون بسامد بسيار کمي در زبان ترکي دارد. به گفته آقاي گونئيلي در منطقه شبستر اين عبارت در جمله «اوشاق بير تيليمه آغلير: بچه يکسر مي‌گريد» به کار مي‌رود. همانگونه که مي‌دانيم در قرن حاضر به علت محدود شدن زبان ترکي از سوي نهادهاي رسمي ضربه‌هاي سنگيني بر پيکر اين زبان وارد شده است و برخي از کلمه‌ها تنها در يک ترکيب و جمله‌خاصي استعمال مي‌شوند و دامنه استعمال خود را به جهت هجوم لغات بيگانه از دست داده‌اند. نگارنده در سلسله ‌مباحثي با عنوان «ديل حاقدا قيسا يازيلار» از دوسال پيش بحث‌هاي متعددي پيرامون اين مسئله در وبسايت آلمايولو مطرح کرده است که علاقمندان مي‌توانند به آنجا رجوع کنند.

همچنين در ميان شاهسون‌هاي قم نام تيليم به عنوان نام پسر هنوز مرسوم است. فاميل خانواده‌هاي چندي هم تيليمي است که مع الاسف به علت غلط نگاري ثبت احوال به صورت تليمي و تعليمي تلفظ مي‌شود.